پیشینه تاریخی شهر عقدا

پیشینه تاریخی شهر عقدا

پیشینه تاریخی شهر عقدا

در راه نائین به یزد به(فاصله 74 کیلومتر از نائین) نخستین آبادی بزرگ عقدا است که نامش در کتب تاریخ یزد برده شده و همواره سر حد و حد فاصل میان نائین و یزد شمرده شده است ..عقدا از مضافات و توابع یزد است و احداث آن را به عقدار نامی از سرهنگان   یزد گرد منسوب دانسته اند. صاحب جامع مفیدی نوشته است: (و او را سه سرهنگ بود...و عقدار در بیست فرسخی یزد قناتی جاری کرده ، قلعه ودیهی ساخت و آن را به عقدار مرسوم نمود) و خود مطلبی است که از تاریخ یزد جعفری و تاریخ جدید یزد اخذ شده است. .نکته تازه ای که در تاریخ جدید یزد دیده می شود این است که می نویسد: (و عقدار عقدا بساخت که به ده گبر آن مشهوراست.)                                              

اطراف عقدا بیست ده قرار دارد که عده ای در پهنه بیابانی وعده ای در دامنه کوههای نزدیک به آن است.جمعیت عقدا را شش هزار نفر شمرده اند. در عقدا آثار تاریخی بسیاری وجود دارد. بدین شرح است:                                                                                   در کتاب جامع مفیدی «جلد 3 صفحه 559» آمده است که امیر شمس الدین محمد «متوفی سال 733» رباطی در عقدا ساخته و موقوفاتی بر آن مقرر نموده و نیز در همان کتاب «صفحه 489» آمده است میرزا محمد امین ولد خواجه علی ، کاروانسرایی در قصبه ی میبد و دیگری در قریه عقدا به استحکام تمام ساخت و سنه 1067 به پایان رسانید اما در حال حاضر رباط و کاروانسرایی به این نام در عقدا وجود ندارد و معروفترین کاروانسرای عقدا همین رباط حاج ابولقاسم رشتی می باشد .

رباط حاجی ابولقاسم رشتی :

رباط یا کاروانسرای بزرگ و خوش طرحی که از آجر در وسط آبادی و بر کنار خیابان اصلی بنا شده و از آثاری است که چون به شکل و ترتیب رباط های شاه عباسی ساخته اند جلب توجه می کند . رباط دارای بادگیر بلندی است که از فاصله ی دور مشخص شده است که نام واقف و بانی به خط نستعلیق در آن مذکور است ، بدین عبارت : «هو الواقف علی السرائر ........ و بعد وقف نمود قربه الی الله جناب ، سعادت مآب حاجی ابولقاسم تاجر رشتی این رباط را برای انتفاع مترددین به نحو متعارف و برای حیازت خاکروبه و محلله آنجا که مضر انتفاعات مسلمانان نشود به این ترتیب که ا.ولاً تعمیرات ضروریه رباط بشود و ثانیاً مصنعه ای «یک کلمه محو شده » جلو رباط که وقف است .بر عامه ی مسلمانان از آب یا از آن اقسام انتفاعات منتفع شوند . « یک کلمه خوانده نشد» و کنند و همه را صرف تعمیر نمایند وجوه بر آب عقدا نمایند ، حتی اتمام کردن مصنعه فاطمه «فاتحه» خواند و ابنا لسبیل آنجا مقرر آنکه بدون اذن متولی احدی به جهت ضبط خاکروبه در آن تردد نکنند و تولیت آن را به جهت خود و سایر متولیان مزرعه قاسم آباد وقفی خود در قرب شهر به همان ترتیب قرارداد نمود ، و کان ذلک فی المحرم الحرام من شهور سنه 1262 » . این رباط مدتی در اختیار پاسگاه ژاندارمری عقدا بوده است و فعلا در حال تعمیر اساسی می باشد .

حاجی  ابوالقاسم رشتی از تجار مشهور عصر خود بود که جز یزد در بلاد دیگر هم شهرت داشت .مولف (دستور الاعقاب) « که رساله ای در سیرت و ذم حاجی میرزا آقاسی است » از او به نام فرد شاخص یاد کرده است « راهنمای کتاب 4 : 477 » در کتابچه موقوفات یزد تالیف عبدالوهاب طراز موقوفات و خیرات و مبرات  او برشمرده شده است « فرهنگ ایران زمین ، جلد دهم » . اما در کتاب کاروانسراهای ایران که اشتباها این رباط را  رباط اردکان نامیده است در باره ی آن چنین نگاشته است : (در سال 1233 هجری به دستور یک بازرگان ثروتمند یزد به نام ارباب قاسم رشتی تاجر یزدی ساخته شد این کاروانسرا با آب انباری که در برابرش ساخته شده مجموعه ی زیبایی را تشکیل می دهد که بدون شک کار معمارانی است که از دسته ی کاروان سراهای نوع زواره الهام گرفته اند .  البته طرح کلی بنا از نوع کلی کاروانسراهای عهد صفوی است و همان خصوصیات را شامل است مانند : دهلیز در مدخل کاروانسرا و اصطبل های اطراف کاروان سرا ولی از نطر فن ساختمان به پای بهترین کاروانسراهای همزمان خود نمی رسد مثلاً برای پوشش چهار گوشه کاروانسرا در داخل اصطبل ها ، سازنده این بنا نتوانسته است راه حل مناسبی پیدا کند و طاقی در این گوشه ها زده است که بی تناسب و حتی خطرناک است . چون ناحیه اردکان تابستان های بسیار گرمی دارد یکی از ایوان هایی که مجاور تالاری است بادگیری برای خنک کردن هوای اطاق برپا ساخته اند .

این کار در بیشتر ایالات ایران معمول است ضمنا ً چون مگس نیز در این ناحیه فراوان است ترتیبی فراهم آورده اند که توالت ها نیز هواخور کافی داشته باشند .گذشته از خرابی هایی که در اثر عدم مهارت در ساختن ، بعضی از گنبد ها ایجاد شده بنا بسیار خوب محفوظ مانده زیرا تمام آن از آجر است ، حتی پایه دیوارها . مدخل کاروانسرا بیش از اندازه ساده و محقر است و در ردیف بقیه قسمتهای ساختمانی این کاروانسرا نمی تواند قرار بگیرد .

مسجد جامع عقدا :

این مسجد دارای گرمخانه و ایوان تابستانی است و قسمت تابستانی که جدید تر ساخته شده در سقف گنبدش از داخل یک کاسه‌ی آبی بجای شمسه با رسمهای سیاه مغول نما نصب است . بالای سر محراب آن هم یک کاشی ستاره ای شکل با نقوش گل در وسط و اشعار در اطراف از نوع کاشی های قرن هشتم در دیوار گچی دیده شده است . بر سر در مدخل اصلی بیتی به خط کوفی گچ بری شده است .

غرض نقشی است کز ما باز ماند                            که هستی را نمی بینم بقائی 

در این مسجد یک لوح کاشی که از سر مثلثی شکل است به اندازه 35×36 سانتیمتر وجود دارد و لعاب چند جای آن پریده است . بر آن این عبارت به خط نسخ دیده می شود :

الله اکبر . این مسجد بنا کرد آسیه بی بی بنت محمد اغدائی در تاریخ سنه اربعین «و» ثمانمائه «840»

گنبد این مسجد مانند گنبد مسجد هفتادر نسبتاً کوچک و با آجر فرش شده و بر بالای گنبد بر خلاف گنبد های موجود در منطقه اردکان «نظیر قسمت فوقانی گلدسته » محلی برای استقرار موذن ساخته شده که به سیله ی پله به پشت بام وصل می گردد و در محل ، به آن گلدسته می گویند . شبستان این مسجد نسبتا ً کوچک اما عریض است که نزدیک به دو متر از قسمت تابستانی مسجد گود تر است و دارای یک راهرو تنگ و تاریک می باشد که شبستان را به حسینیه وصل می کند

حصار خواجه نصیر :

میان اهل محل شهرت دارد که خواجه نصیر طوسی بدین آبادی آمده و بنای حصاری گذارده است که خانه ها و قسمت اصلی آبادی را محفوظ می داشته است و اکنون ویرانه هایی از آن دیده می شود و منحصراً سر­در ورودی و قسمتی از برج و دیوار شرقی آن بصورت نسبتاً سالم هنوز بر جای است. سر­در حصار از آجر ساخته شده است.

قلعه سام :

قلعه بزرگی است که از گل و خشت بنا شده و اکنون برج های آن بصورت مخروبه باقی است و این قلعه بوسیله نقبی به خارج از قلعه ارتباط داشته و هم اکنون نیز بقایای نقب وجود دارد و در ا­افواه است که این نقب چند کیلومتر طول داشته و به نقاط مختلف مرتبط می گردیده است .مسجد شمس :

این مسجد فعلاً به نام شمس شهرت ندارد . بنای قدیم آن صفه مانندی است از آجر در کنار آن اطاقک جدیدتری هست که سنگ تاریخ را از بنای قدیم خارج ساخته و در آن نصب کرده اند .

بنابر ماده تاریخ منقور بر این کتیبه سنگی این مسجد در سال 1090 هجری قمری ساخته شده است .ایرج افشار از روی سواد ضربی متن کتیبه را که به خط نسخ است چنین نقل می کند :

چه از  سرادق غیبی به گوش ....(خوانده نشد)          ندا رسید که دنیا  دنیست  ترک  هوا  کن

بساخت مسجدی از نیکویی چو مسجد شمس         تو هم درآی ز اخلاص و ترک عجب و ریا کن

چو شد تمام خرد  گفت از  پی  تاریخ                  بیا به مسجد شمس و ز روی  صدق دعا کنچ

انباری می کند که اکنون ویرانه شده و در 1027 ساخته شده بوده است.  

مسجد هلاکو :                                                                                 

 این مسجد از آجر بنا شده است و دو طبقه است و هر طبقه منحصراٌ یک اطاق دارد. در سال های گذشته سقف و پیکرش فرو ریخته بوده است و تعمیر و مرمت کرده اند و سنگ تاریخ آن که مدتی از محل خارج کرده و در خانه ای نگهداری می کرده اند مجدداً در بنا نصب شده است.    

   علما و بزرگان عقدا

ملا اسماعیل عقدایی :

آخوند ملا اسماعیل ، فرزند مرحوم حاج ملک فرزند اصلان خان تبریزی است واصلان خان در حدود قرن یازدهم هجری قمری به عقدا تبعید می گردد و در آن محل سکونت می گزیند و لذا فرزندانش به عقدایی مشهورند . ملا اسماعیل در سال 1176 در عقدا تولد یافته و در سال 1230 قمری در شهرستان یزد وفات نمود ، و در مقبره ای که معروف به مقبره آخوند ملا اسماعیل است و در کنار مسجد ملا اسماعیل یزد قرار دارد مدفون شده است . وی مردی لاغر اندام با قامتی نسبتاً کوتاه و ظریف و خوش پوش بوده است . تحصیلات خود را در نجف نزد اساتید بزرگ من جمله علامه عالیقدر، بحرالعلوم گذرانده است و مشهور است که علامه بحر العلوم به­جهت علاقه ی خاصی که به ملا اسماعیل داشته کتابخانه شخصی خود را به ایشان اهدا نموده است . ملا اسماعیل عالمی متقی و شجاع و خوش ذوق و شاعری توانمند و در علوم مختلفه صاحب نظر بوده است .

تالیفات ایشان بیش از پانزده جلد بوده است که متاسفانه اکثر آنها در دسترس نیست و ظاهراً در زوایای منازل اقوام آن مرحوم مستور است و تنها شش جلد از آنها توسط جناب آقای سید علی محمد وزیری «ره» جمع آوری گردیده که هم اکنون در کتابخانه وزیری یزد نگهداری می شود و مجلدات مذکور عبارت است از :

1- معارج الوصول الی الحقایق الاصول ، در اصول فقه 2- فوائد الاصول در اصول فقه 3- کفایت العلوم در فقه 4- تحفه النجفیه در فقه 5- بسیط الحقیقه در فلسفه 5- منظومه ای به بحر رجز در معانی و بیان وبدیع

مستحدثات آن مرحوم عبارت است از : مسجد ملا اسماعیل که از بناهای معروف یزد بشمار میرود  و مخصوصاً ایوان آن که از نظر فن معماری شهرت خاصی پیدا کرده است و این مسجد بعد از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی محل اقامه ی نماز جمعه یزد قرار گرفت و توسط آیت الله صدوقی به بنای این مسجد افزوده گردید و در همین مسجد بود که حضرت آیت الله صدوقی به دست منافقین کوردل به شهات رسید . از دیگر مستحدثات ملا اسماعیل مزرعه آخوند است که از ییلاقات خوش آب و هوا بشمار می رود و از نظر مهندسی مورد توجه صاحب نظران می باشد. روی قبر ملا اسماعیل اشعاری با خط نستعلیق نقل شده که قسمتی از آن چنین است :

به بابش اهل علم و اهل دانش را بود مسکن             بود شیخ حرم پرورده را اندر حریمش جا

امین المله و الدین نظام الشرع اسماعیل                 که خو دبانی این مسجد بدی از همت  والا

چو ان علامه مدفون شد در این بیت الشرف گفتم        همانا حجر اسماعیل اندر کعبه شد پیدا

بود سال وفاتش یکهزارو دوصد  و سه ده         نخواهد تا ابد از یاد رفت این نام کبری «کذا»

خطائی عقدایی :

به قول صاحب مجمع الفصحا شمس آقا محمد علی ، اضلش از عقدا در جوانی به اصفهان رفت و به خدمت جناب امین الدوله عبدالله خان وزیر خاقان صاحبقران پرداخت چندی در گیلان به سر برده و بعد به یزد آمده و در آنجا مسکن گزید . از اوست :

از آن دنبال دل دارم فغانی                            که شاید جویم از دلبر نشانی

بکویت غیر بر ما ، در ، چنان بست                   که گلچینی به روی باغبانی

مولانا وجیه الدین فضل الله  :

صاحب جامع مفیدی که معاصر وی نیز بوده شرح حال او را چنین نگاشته :

عالمی است متبحر و به طلاقت لسان  و فصاحت بیان مباهی و مفتخر ، و به جودت ذهن و حدت طبع سرآمد ا فاضل ، مولد و منشا آن جناب قریه عقدا من اعمال یزد است . در مبادی ایام شباب و جوانی همگی همت به تحصیل مصروف ساخته ، در اندک زمانی از اکتساب فضایل و کمالات بهره تمام یافته در سلک علما منتظم گشته ، بلکه رایت بی مثلی برافراخت و بعد از آن بر مسند افاده نشسته به مباحثه علوم دینیه اشتغال فرمود و الیوم حسب الاستدعای اکابر و اهالی در آستانه مقدسه ، فرزند حضرت خیر البریه اعنی امامزاده واجب التعظیم و التکریم امامزاده ابو جعفر محمد علیه التحیه و التسلیم و در بقعه رفیعه خونزاده ( خانزاده ) و مخدومزاده به  لوازم افاده می پردازد و از برکات انفاس شریفش تلامذه مستفیض و بهره ور می گردید وبه زبان حال مضمون این مقاله به ادا می رساند :

ای مشکل اهل فضل از کلک تو حل                    گشته به فنون علم در دهر مثل

طبع تو در انواع فضایل کامل                             ذات تو ز اصحاب فضیلت افضل

و بخشنده بی منت آن جناب را چند خلف صالح زاهد عابد عالم کرامت فرموده . بزرگتر ، مولانا مسعود  نام که در خدمت والد بزرگوار تحصیل علم نموده و از اقسام فضایل بهره تمام یافته یافته .

میرزا رضا کرمانی :

میرزا رضا کرمانی شخصیت بسیار معروف تاریخ معاصر فرزند ملا حسین عقدائی می باشد که پدرش در اوایل جوانی از طرف حکومت عقدا به کرمان تبعید شد و میرزا رضا بد­لیل تولد در کرمان به میرزا رضا کرمانی مشهور گردیده است .